مقدمه

روغن موتور چیست، روغن موتور یکی از حیاتی‌ترین مواد مصرفی در خودروها و موتورهای احتراقی است که نقشی کلیدی در عملکرد صحیح و طول عمر موتور دارد. بدون استفاده از روغن موتور، قطعات داخلی موتور به سرعت فرسوده شده و عملکرد ماشین به شدت کاهش می‌یابد و حتی ممکن است موتور به طور کلی از کار بیفتد. در این متن به بررسی روغن موتور، انواع آن، ترکیبات، عملکرد، انتخاب درست و نکات مهم پیرامون آن پرداخته خواهد شد.

بخش اول: تعریف و اهمیت روغن موتور

روغن موتور یک نوع روغن روان‌کننده است که به منظور کاهش اصطکاک، خنک‌کاری، حفاظت از قطعات داخلی موتور در برابر خوردگی و فرسایش، جلوگیری از تشکیل رسوبات و پاک‌سازی قطعات موتور استفاده می‌شود. موتور خودرو شامل قطعات متحرک و فلزی است که هنگام کار به شدت درگیر اصطکاک و حرارت می‌شوند. اگر این اصطکاک کنترل نشود، قطعات موتور به سرعت آسیب می‌بینند.

روغن موتور به عنوان یک لایه روان‌کننده بین قطعات فلزی عمل کرده و اصطکاک را کاهش می‌دهد. به علاوه روغن موجب انتقال حرارت از قطعات داغ به قسمت‌های دیگر موتور شده و کمک می‌کند دمای موتور در حد قابل قبول باقی بماند. همچنین روغن موتور به حذف ذرات کثیف و آلاینده‌ها از سطح قطعات کمک می‌کند.

بخش دوم: ترکیبات روغن موتور

روغن موتور از دو بخش اصلی و حیاتی تشکیل شده است که هر یک نقش بسیار مهمی در عملکرد و دوام موتور ایفا می‌کنند:

1. پایه روغن:

پایه روغن بیش از 80 تا 90 درصد حجم کل روغن موتور را تشکیل می‌دهد و اساس کیفیت و ویژگی‌های روغن موتور به نوع و خلوص این بخش بستگی دارد. همچنین پایه روغن می‌تواند از منابع مختلفی تهیه شود:

الف- روغن پایه معدنی: این نوع روغن از نفت خام استخراج شده و پس از فرآیندهای تصفیه پیچیده مانند تقطیر، تصفیه و پالایش به دست می‌آید. روغن‌های معدنی دارای ترکیبات طبیعی هستند که در دماهای پایین و بالا، عملکردی نسبتاً پایدار ارائه می‌دهند، اما ممکن است از نظر پایداری شیمیایی و مقاومت به اکسیداسیون به پای روغن‌های سنتزی نرسند.

ب- روغن پایه سنتزی: این روغن‌ها از طریق واکنش‌های شیمیایی کنترل شده و ساختار یافته تولید می‌شوند. پایه‌های سنتزی معمولاً از موادی مانند پلی آلفا الفین‌ها (PAO)، استرها و الکل‌های سنتزی ساخته شده‌اند که دارای خلوص بیشتر، پایداری حرارتی و شیمیایی بهتر و عملکرد دقیق‌تر در گستره وسیعی از دما هستند. روغن‌های سنتزی باعث افزایش طول عمر موتور، بهبود مصرف سوخت و کاهش تولید آلاینده‌ها می‌شوند.

2. افزودنی‌ها:

علاوه بر پایه روغن، یک مجموعه گسترده‌ای از افزودنی‌ها به منظور بهبود ویژگی‌های روغن به آن اضافه می‌شود. این مواد تخصصی نقش‌های مهمی دارند که عملکرد و محافظت موتور را به طور چشمگیری افزایش می‌دهند. ترکیبات افزودنی معمولاً شامل موارد زیر هستند:

الف- مواد ضدزنگ و ضدخوردگی: این افزودنی‌ها از تماس فلزات با رطوبت و اکسیژن جلوگیری کرده و مانع زنگ زدگی و خوردگی قطعات فلزی می‌شوند.

ب- مواد ضدکف: حباب‌های کف موجود در روغن می‌توانند باعث کاهش تاثیر روانکاری شوند، بنابراین افزودنی‌های ضدکف به کاهش ایجاد کف در روغن کمک می‌کنند تا استحکام فیلم روغن حفظ شود.

ج- مواد ضدسایش و ضدفرسایش: این ترکیبات فیلم حفاظتی بر روی سطوح فلزی ایجاد می‌کنند و از تماس مستقیم فلز با فلز و در نتیجه سائیدگی و فرسایش جلوگیری می‌کنند، به ویژه در شرایط فشار بالا.

د- پاک‌کننده‌ها و معلق‌کننده‌ها: این افزودنی‌ها ذرات آلوده، رسوبات و ناخالصی‌ها را در حالت معلق نگه می‌دارند تا از تشکیل لجن و رسوبات مخرب روی قطعات موتور جلوگیری شود و موتور همیشه تمیز باقی بماند.

ه- مواد بهبوددهنده ویسکوزیته: برای حفظ عملکرد مطلوب روغن در دماهای مختلف، افزودنی‌های اصلاح‌کننده ویسکوزیته استفاده می‌شوند تا چگالی و خصوصیات جریان روغن در دماهای سرد و گرم متعادل بماند.

بخش سوم: انواع روغن موتور

روغن‌های موتور بر اساس ترکیب پایه روغن و نوع افزودنی‌ها به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند که هر کدام برای شرایط خاص کاری و نیازهای متفاوت موتور طراحی شده‌اند:

– روغن موتور معدنی:
روغن‌های معدنی از نفت خام که به وسیله فرآیندهای تصفیه ساده‌تر به دست می‌آیند تهیه شده‌اند. این روغن‌ها برای موتورهایی با کارکرد نسبی پایین و شرایط کاری سبک مناسب هستند. آنها دارای ویژگی‌های پایه‌ای و خواص فیزیکی معقول، اما در مقابل اکسیداسیون و تحمل دماهای بسیار بالا محدودیت دارند. قیمت پایین‌تر این روغن‌ها باعث شده است در مصارف عمومی خیلی پرطرفدار باشند، اما در موتورهای مدرن و پرکارامد چندان کارایی نداشته باشند.

– روغن موتور سنتزی:
این روغن‌ها در آزمایشگاه و کارخانجات با استفاده از پایه‌های سنتزی و افزودنی‌های پیشرفته تولید می‌شوند. ویژگی‌های بارز آنها عبارتند از: مقاومت بسیار بالا در برابر حرارت و اکسیداسیون، حفظ ویسکوزیته در گستره دمایی وسیع، دوام طولانی‌تر و حفاظت بهتر از موتور در برابر سایش و خوردگی. این روغن‌ها به طور ویژه برای موتورهای مدرن با راندمان بالا و شرایط سنگین توصیه می‌شوند و معمولاً قیمت بالاتری نسبت به نوع معدنی دارند.

– روغن موتور نیمه سنتزی (میکس):
این نوع روغن ترکیبی از روغن پایه معدنی و سنتزی است که سعی دارد خصوصیات مثبت هر دو نوع را به همراه داشته باشد. چنین روغنی عملکردی بهتر از روغن‌های معدنی دارد و با قیمتی پایین‌تر نسبت به روغن‌های کاملاً سنتزی، انتخاب مناسبی برای خودروهایی است که نیاز به خواص بهبود یافته روغن دارند اما بودجه محدودی در اختیار است.

بخش چهارم: عملکردهای اصلی روغن موتور

روغن موتور چندین نقش اساسی در کارکرد درست و طولانی مدت موتورهای احتراق داخلی ایفا می‌کند که عبارتند از:

1. روانکاری:
یکی از مهم‌ترین وظایف روغن موتور کاهش اصطکاک بین قطعات متحرک موتور است. با ایجاد یک لایه نازک روغنی بین قطعات فلزی که در تماس مستقیم با یکدیگر قرار دارند، سایش و فرسایش کاهش می‌یابد و عمر قطعات افزایش می‌یابد. این لایه باعث می‌شود تا اصطکاک کم شده و نیروی مورد نیاز برای حرکت قطعات کمتر شود که در نهایت به کارایی بهتر موتور منجر می‌شود.

2. خنک‌کنندگی:
روغن موتور به عنوان یک عامل انتقال حرارت عمل می‌کند و گرمای تولید شده توسط احتراق و اصطکاک در داخل موتور را جذب و به نقاطی از موتور که قابلیت تبادل حرارت بیشتری دارند، مانند رادیاتور یا محفظه روغن، منتقل می‌کند. این فرایند کمک می‌کند تا دمای موتور در محدوده مناسب باقی بماند و از داغ‌شدن بیش از حد که ممکن است منجر به خرابی قطعات شود، جلوگیری گردد.

3. تمیزکنندگی:
روغن موتور با داشتن افزودنی‌های خاص، ذرات معلق، رسوبات و آلودگی‌های تولید شده در فرآیند سوختن و سایش قطعات را در خود حل می‌کند یا معلق نگه می‌دارد. این کار باعث می‌شود که این مواد مضر به سطح قطعات نچسبند و از تشکیل لجن و رسوبات جلوگیری شود، که در نهایت به حفظ عملکرد بهینه موتور کمک می‌کند.

ادامه

4. حفاظت در برابر خوردگی و زنگ‌زدگی:
روغن موتور با ایجاد یک لایه محافظ بر روی سطح قطعات فلزی، از تماس مستقیم آن‌ها با رطوبت، اسیدها و گازهای حاصل از احتراق جلوگیری می‌کند و بدین ترتیب از خوردگی و زنگ‌زدگی قطعات موتور محافظت می‌کند.

5. درزبندی:
روغن موتور به عنوان یک عامل درزبندی بین پیستون و دیواره سیلندر عمل می‌کند و به کاهش نشت گازهای احتراق به کارتر کمک می‌نماید. این خاصیت باعث افزایش راندمان احتراق و کاهش مصرف سوخت می‌شود.

6. جذب ضربات و ضربه‌گیری:
روغن موتور در جذب و کاهش ضربات و ارتعاشات ناشی از حرکت متناوب قطعات داخلی موتور نقش دارد و به حفاظت از قطعات در برابر فشارهای ناگهانی کمک می‌کند.

با توجه به این عملکردهای متعدد، انتخاب و نگهداری صحیح روغن موتور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است تا نه تنها از آسیب‌های احتمالی موتور جلوگیری شود، بلکه کارایی و طول عمر آن نیز افزایش یابد.

بخش پنجم: نحوه انتخاب روغن موتور مناسب

انتخاب و خرید روغن موتور بستگی به نوع و مدل خودرو، شرایط آب و هوایی، و توصیه‌های سازنده خودرو دارد. برای انتخاب روغن موتور مناسب باید به نکات زیر توجه کنید:

– مطالعه دفترچه راهنمای خودرو: سازندگان خودرو در دفترچه راهنما نوع و گرید روغن مورد نیاز را به طور دقیق مشخص کرده‌اند.
– نوع موتور خودرو: موتورهای بنزینی، دیزلی، توربو و هیبریدی ممکن است نیازهای متفاوتی داشته باشند.
– شرایط آب و هوایی و رانندگی: در مناطق سردسیر بهتر است از روغن‌های با ویسکوزیته پایین (مانند ۵W-30) استفاده شود تا موتور بهتر راه‌اندازی شود، اما در مناطق گرمسیر ویسکوزیته بالاتر (مثلاً ۱۰W-40) مناسب‌تر است.

بخش شیشم: استانداردهای روغن موتور

روغن‌های موتور بر اساس استانداردهای بین‌المللی و ملی رتبه‌بندی می‌شوند که نشان‌دهنده کیفیت و توانایی‌های آنها است. از مهم‌ترین استانداردها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

– API (انجمن نفت آمریکا): این استاندارد روغن‌ها را برای موتورهای بنزینی و دیزلی طبقه‌بندی می‌کند. حرف اول “S” برای موتورهای بنزینی (مثل SN، SP) و “C” برای موتورهای دیزلی (مثل CK-4) است.
– ACEA (انجمن خودروسازان اروپایی): این استاندارد روغن‌ها را بر اساس نوع موتور و میزان کارایی در شرایط مختلف به کلاس‌های A، B، C و E تقسیم می‌کند.
– ILSAC: مخصوص خودروهای آمریکایی و ژاپنی است و عمدتاً برای روغن‌های بنزینی کاربرد دارد.
– SAE (جامعه مهندسان خودرو): درجه ویسکوزیته روغن را مشخص می‌کند (مانند 5W-30، 10W-40).

بخش هفتم: گریدهای مختلف روغن موتور

گرید روغن موتور بر اساس ویسکوزیته آن مشخص می‌شود که نشان‌دهنده روانی روغن در دماهای مختلف است:

– عدد قبل از W: نشان‌دهنده ویسکوزیته در دمای سرد است (W مخفف Winter).
– عدد بعد از W: ویسکوزیته روغن در دمای کاری موتور (حدود ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد) را نشان می‌دهد.

مثلاً روغن 5W-30 در دمای پایین روان‌تر از 10W-40 است و برای شروع کار موتور در هوای سرد مناسب‌تر است.

بخش هشتم. نکات تعویض روغن موتور

– زمان تعویض روغن: معمولاً هر ۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ کیلومتر یا هر ۶ ماه یکبار بسته به نوع روغن و توصیه سازنده.
– تعویض فیلتر روغن: همزمان با تعویض روغن موتور، فیلتر روغن نیز باید تعویض شود.
– استفاده از روغن با کیفیت: استفاده از روغن‌های باکیفیت و استاندارد موجب محافظت بهتر موتور و کاهش مصرف سوخت می‌شود.
– تخلیه کامل روغن قدیمی: برای جلوگیری از آلودگی روغن جدید، روغن کهنه باید به طور کامل تخلیه شود.

بخش نهم: مراقبت‌های موتور با استفاده از روغن موتور

– بررسی سطح روغن به طور منظم: سطح روغن باید همیشه در حد مناسب باشد.
– کنترل نشتی‌ها: در صورت مشاهده روغن‌ریزی موتور باید سریعاً رفع شود.
– اجتناب از رانندگی با روغن خیلی کهنه یا کم: این کار باعث آسیب جدی به موتور خواهد شد.
– استفاده از مکمل‌های روغن فقط در صورت نیاز: برخی مکمل‌های روغن می‌توانند به بهبود عملکرد کمک کنند ولی باید از برندهای معتبر استفاده کرد.

جمع‌بندی

اطمینان از انتخاب روغن موتور مناسب، رعایت استانداردها و تعویض به موقع روغن و فیلتر، به همراه مراقبت‌های دوره‌ای، باعث افزایش طول عمر موتور، حفظ کارایی و کاهش مصرف سوخت و آلایندگی خواهد شد. همواره به دفترچه راهنمای خودرو مراجعه کنید و از روغن‌های معتبر و مطابق با نیاز موتور استفاده نمایید.